Adres: Turfmarkt en Schedeldoekshaven
Functie: woningen, winkelruimtes, openbare daktuin en parkeergarage
Architect: Carel Weeber (1937-2025)
Oplevering: 1985
Sloop: 2007

De Zwarte Madonna was een wooncomplex dat al voor haar bestaan de gemoederen bezighield. Het gebouw stond in het Spuikwartier, vanaf de jaren zestig een speeltuin voor wethouders, projectontwikkelaars, architecten en stedenbouwkundigen. In 1981 werd architect Carel Weeber aangesteld als stedenbouwkundig supervisor voor het Spuikwartier, en hij kreeg ook de opdracht om een woongebouw te ontwerpen. Tot woede van de Bond voor Nederlandse Architecten; men vond dat de functies stedenbouwkundige én architect niet te verenigen waren. Bovendien was er veel kritiek op de woningbouw van Weeber, die men vaak lelijk vond. Maar Weeber trok zich daar niets van aan en zette zich juist sterk af tegen de kleinschalige woningbouw met al het ‘schuin en bruin’ van de jaren ’70 wat hij typeerde als ‘Nieuwe truttigheid’.

In 1982 begon Carel Weeber in opdracht van de katholieke woningstichting VZOS met het ontwerp van een complex voor 168 premiehuurwoningen en 168 woningwetwoningen. Hij wilde een statement maken: ‘Sociale woningbouw in zijn fundamentele bedoeling.’ De plattegronden waren functioneel en gevarieerd met twee-, drie- en vierkamerwoningen. Het was een gesloten bouwblok van zes tot acht bouwlagen met 336 woningen rondom een openbare binnentuin en daaronder 240 parkeerplaatsen. Er waren drie hoofdingangen: een aan de Schedeldoekshaven en twee aan de Turfmarkt. In de plint aan de Turfmarkt zat 900 m2 aan winkelruimtes.

Het gebouw was sober vormgegeven met aan de buitenzijde prefab betonelementen met kleine ramen en zwarte tegeltjes. Weeber zei hierover: ‘Het werd in witte tegels ontworpen, maar op weg naar de welstandscommissie veranderde ik de kleur. Architect Hoogstad was bezig met een wit ministerie voor VROM, daar stonden al de witte Koninklijke Bibliotheek en het witte Rijksarchief. Het stadhuis was er nog niet, maar je kon het wit al ruiken.’ De kleur werd dus zwart. De witte binnenkant van het gebouw vormde een groot contrast met de zwarte buitenkant en de drukke stad: ruwe bolster, blanke pit. De door buurtbewoners bedachte naam Zwarte Madonna verwijst naar de zwarte gevel én naar de populaire zangeres Madonna wiens ster in die jaren begon te rijzen.

De gemeenteraad ging in 1983 met gemengde gevoelens akkoord met het plan voor de zwarte woonflat. Er waren felle protesten vanuit het buurtberaad (‘een stram oersaai veel te hoog monstrum’), maar eind 1983 ging de eerste paal de grond in. In 1985 werden de woningen opgeleverd. De Zwarte Madonna bood als pionier in het Spuikwartier aan ruim 600 bewoners betaalbare woonruimte in het centrum. Tijdens de eerste veertien jaar van haar bestaan werd er in de directe omgeving veel gesloopt en nieuw gebouwd (VROM-gebouw, Terminal, de Resident). Hierdoor was er veel overlast en voortdurend leegstand in de winkelplint aan de Turfmarkt. In 1994 werd een bewonersenquête gehouden: over het complex zelf waren de bewoners redelijk tevreden, maar aan de bouwwerkzaamheden rondom de Zwarte Madonna irriteerden zij zich mateloos.

De ontwikkeling van het Spuikwartier vorderde, en langzaam maar zeker werd de Zwarte Madonna een vertrouwd onderdeel van het stedelijk weefsel. Tot in 1999 de eerste geruchten opdoken over sloopplannen. Een renovatieplan voor de ministeries van Binnenlandse Zaken en Justitie verderop aan de Turfmarkt was mislukt, en het wooncomplex viel ten prooi als locatie voor de bouw van nieuwe Rijkskantoren. De gemeenteraad besloot in 2001 – nog geen zestien jaar na oplevering – om de Zwarte Madonna alweer te slopen. Een besluit dat veel weerstand opriep en leidde tot een politieke en juridische loopgravenoorlog. De voltallige Haagse oppositie kwam met een alternatief plan voor behoud waarin de Zwarte Madonna werd opgetopt en opgepimpt. Tevergeefs. Toen bleek dat de plannen voor de 146 meter hoge Rijkskantorens het historische stadsbeeld vanaf de Hofvijver zou verstoren, ontstond er opnieuw veel ophef. Maar alle commotie droeg slechts bij aan de groeiende landelijke naamsbekendheid van de Zwarte Madonna. Sloop bleek onafwendbaar.
Na een jarenlange juridische strijd met de huurders ging op 6 juni 2007 de sloophamer in het wooncomplex. De laatste twaalf huurders waren uitgekocht met elk een afkoopsom van 40.000 euro. Op de vrijgekomen plek zijn drie nieuwe torens verrezen: twee voor de ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken (de ‘JUBI-torens’), en een woontoren (‘de Kroon’) met koopappartementen, sociale huurwoningen en winkels in de plint. Na sloop zijn enkele kozijnen van de Zwarte Madonna hergebruikt in een espressobar op de Faculteit Bouwkunde in Delft. De rest is geschiedenis.

Tekst: Joris Wijsmuller